صحتسنجی شده 
چرا میتوانید به تا کمتر از یک قرن پیش، طلا نقش پشتوانۀ اصلی پول را داشت؛ اما امروزه پول فیات که پشتوانۀ فیزیکی ندارد و ارزش آن براساس دولت صادرکننده و اعتماد عمومی سنجیده میشود، در سطح جهان رواج پیدا کرده است. این نوع پول هرچند ظرفیتهای تازهای را از نظر اقتصادی برای دولتها فراهم کرده، ریسک تورم را هم به همراه آورده است. در ادامه با مفهوم و دلایل ارزش پول فیات، تفاوت پول فیات و ارز دیجیتال و همچنین عواقب چاپ پول بدون پشتوانه آشنا میشوید.
پول بدون پشتوانه یا پول فیات چیست؟
پول بدون پشتوانه، پول اعتباری یا پول فیات (Fiat Currency) ارزی است که برخلاف پول کالایی، پشتوانۀ فیزیکی (مثل طلا یا نقره) ندارد و ارزش آن از اعتبار دولت صادرکننده، اعتماد و پذیرش عمومی و همچنین عرضه و تقاضا نشات میگیرد.
دولتها پول فیات را بهعنوان پول قانونی (Legal Tender) تعیین میکنند؛ یعنی پولی که طبق قانون کشور، استفاده از آن برای پرداختها (از جمله تسویۀ بدهی و مالیات) الزامی است. بانک مرکزی هم عرضۀ پول فیات را مدیریت میکند؛ بهطور دقیقتر، این نهاد وظیفۀ انتشار اسکناس و سکه و کنترل نقدینگی یا همان پول در گردش را بر عهده دارد.
چرا پول کاغذی بدون طلا ارزش دارد؟
با اینکه پول فیات ارزش ذاتی ندارد، عواملی مثل قدرت حاکمیت، کمیابی کنترلشده و اثر شبکهای به آن ارزش میدهند. توضیحات بیشتر دربارۀ دلایل ارزشمندی پول فیات را در ادامه بخوانید:
- قدرت حاکمیت: دولت با تعیین پول فیات بهعنوان پول قانونی، شهروندان را موظف میکند مالیات و بدهیهایشان را با این پول پرداخت کنند. در نتیجه، نوعی تقاضای همیشگی برای پول فیات شکل میگیرد که یکی از عوامل اصلی ارزش آن است.
- کمیابی: بانک مرکزی عرضۀ پول فیات را محدود نگه میدارد تا هم ارزش آن را حفظ کند و هم تورم را کنترل کند. برخلاف کالاهایی مثل طلا که محدودیت طبیعی استخراج و تولید دارند، کمیابی پول فیات کنترلشده است و به سیاستهای پولی بانک مرکزی برمیگردد.
- اثر شبکهای: براساس مفهوم اثر شبکهای، ارزش یک کالا یا خدمات معمولاً با افزایش تعداد کاربران آن بیشتر میشود. پول فیات هم از این قاعده پیروی میکند و پذیرش عمومی برای دادوستد، به آن ارزش بخشیده است.
تاریخچۀ پول: از استاندارد طلا تا پول فیات
تاریخچۀ پول را میتوان به چند مرحلۀ کلیدی تقسیم کرد؛ از شکلگیری اولین شکل پول تحت عنوان پول کالایی تا ایجاد استاندارد طلا و سپس تثبیت پول فیات. در ادامه بیشتر با هر کدام از این مراحل آشنا شوید:
- مبادلۀ کالا به کالا: هزاران سال قبل، وقتی هنوز مفهوم پول شکل نگرفته بود، مبادلۀ کالا به کالا (Barter) روش اصلی دادوستد بود. قدمت این روش به حداقل ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد برمیگردد و براساس آن، افراد کالا یا خدمات خود را بهطور مستقیم با هم مبادله میکردند. بااینحال، این روش با مشکلاتی مانند محدودیت در ذخیره و نگهداری کالا، نبود واحد استاندارد برای سنجش ارزش و احتمال تطابق نداشتن خواستههای دو طرف معامله همراه بود.
- پول کالایی: پول کالایی (Commodity Money) بهعنوان اولین شکل پول از حدود ۶۰۰ سال قبل از میلاد شکل گرفت؛ وقتی پادشاهی لیدیه در منطقۀ آناتولی یا ترکیۀ امروزی سکههای الکتروم (آلیاژ طلا و نقره) ضرب کرد. پول کالایی بهخاطر مزایایی مثل امکان ارزشگذاری، حمل و نگهداری آسانتر و دوام بالا، توانست جایگزین مبادلۀ کالا به کالا شود و در نقاط دیگر جهان از جمله چین گسترش پیدا کرد. البته قبلاز این آثار پول کالایی در مصر باستان و بینالنهرین دیده شده بود، اما پادشاهی لیدیه بود که اولینبار پول کالایی را بهشکل سکۀ رسمی با ارزش مشخص عرضه کرد.
- پول نمایندگی: پول کالایی با وجود اینکه سیستم مبادلات را متحول کرد، همچنان معایب مهمی مثل هزینه و ریسک نگهداری و محدودیت در عرضه داشت. به همین دلیل، پول نمایندگی (Representative Money) بهعنوان جایگزین معرفی شد؛ پولی بهشکل یک رسید کاغذی که نمایانگر مقدار مشخصی از دارایی باارزشی مثل طلا بود و امکان تبدیل به آن را داشت. سلسلۀ تانگ در چین طی قرن ۷ میلادی برای اولینبار از پول کاغذی استفاده کرد و سلسلۀ سونگ که در قرن ۱۰ میلادی حاکم شد، آن را توسعه داد. بهدنبال ارتباط تاجران اروپایی با چین، ایدۀ پول کاغذی بهطور تدریجی به اروپا هم راه پیدا کرد.
- بانکداری مدرن: پول نمایندگی یا پول کاغذی، زمینهساز شکلگیری بانکداری مدرن شد. نظام بانکی بهشکل امروزی از ایتالیای قرون وسطی شکل گرفت و با فراهم کردن انتقال پول بدون حمل فیزیکی، تجارت بینالمللی را آسانتر کرد. سپس در قرن ۱۷ میلادی، بانک انگلستان بهعنوان اولین بانک مرکزی دنیا تاسیس شد. بانک مرکزی مدیریت عرضۀ پول ملی و کنترل تورم را ممکن میکرد.
- استاندارد طلا: در پی شکلگیری نظام مالی پیچیده و نیاز به ثبات در تجارت بینالمللی، استاندارد طلا ایجاد شد که مطابق آن، هر واحد پول یک کشور معادل مقدار مشخصی از طلا تعریف میشد. انگلستان در اوایل قرن ۱۹ میلادی بهصورت رسمی استاندارد طلا را اجرا کرد و پساز آن، کشورهای دیگری مانند آمریکا و آلمان هم از آن پیروی کردند. بااینحال، مشکل در تامین هزینههای جنگ جهانی اول و سپس رکود بزرگ، خیلی از کشورها از جمله آمریکا و انگلستان را مجبور به تعلیق استاندارد طلا کرد؛ چون دولتها را در چاپ پول و مدیریت شرایط بحرانی محدود میکرد.
- نظام برتون وودز: ۴۴ کشور طی کنفرانس برتون وودز در ژوئیۀ ۱۹۴۴ برای بازسازی اقتصادی پس از جنگ جهانی دوم گرد هم آمدند و بر سر نظامی جدید توافق کردند که به «نظام برتون وودز» شهرت پیدا کرد. براساس این نظام، دلار آمریکا بهعنوان ارز ذخیرۀ اصلی کشورها تعیین شد و کشورها نرخ ثابتی را برای تبدیل پول ملی خود به دلار مشخص کردند. پشتوانۀ دلار، ذخایر طلای عظیم آمریکا بود؛ بهطوری که هر انس طلا معادل ۳۵ دلار ارزشگذاری شد.
- شوک نیکسون و آغاز دورۀ پول فیات: نظام برتون وودز در ابتدا به ثبات اقتصادی جهان کمک کرد، ولی با پیشرفت اقتصادی اروپا و ژاپن و همچنین افزایش هزینههای نظامی آمریکا بهخاطر جنگ ویتنام، عرضۀ دلار در جهان بهشدت افزایش پیدا کرد. باوجوداین، ذخایر طلای آمریکا پاسخگوی این رشد نبود و همین موجب بیاعتمادی به دلار شد. نهایتاً ریچارد نیکسون، رئیسجمهور وقت آمریکا طی یک برنامۀ تلویزیونی در روز ۱۵ اوت ۱۹۷۱ از لغو امکان تبدیل دلار به طلا خبر داد. این اتفاق که به شوک نیکسون معروف شد، پایان استاندارد طلا را رقم زد و بهدنبال آن، کشورها به سمت پول فیات سوق پیدا کردند؛ چون انعطافپذیری بیشتری به بانک مرکزی برای مدیریت عرضۀ پول و واکنش به بحرانهای اقتصادی میداد. بهعنوان مثال، بانک مرکزی میتوانست با کاهش نرخ بهره – سود مشخصی که وامگیرنده باید بپردازد – سرمایهگذاری و تولید را تحریک کند.
عواقب چاپ پول بدون پشتوانه چیست؟
چاپ پول بدون پشتوانه منجر به تورم یا حتی در برخی از موارد، ابرتورم میشود؛ چون وقتی نقدینگی افزایش پیدا کند، اما تولید کالا و خدمات متناسب با آن رشد نکند، عرضه و تقاضا از توازن خارج میشود. در نتیجه سطح عمومی قیمتها بالا میرود و قدرت خرید پول ملی کاهش پیدا میکند. نقلقول زیر بهسادگی نشان میدهد تورم بیشتر از هر عامل دیگری، ناشی از اقدامات بانک مرکزی از جمله چاپ پول بدون پشتوانه است:
تورم همیشه و همهجا یک پدیدۀ پولی است.
میلتون فریدمن، اقتصاددان بزرگ آمریکایی و برندۀ نوبل ۱۹۷۶
تورم بهصورت سالانه و براساس شاخص قیمت مصرفکننده (CPI) که معیاری برای سنجش تغییر قیمت در سبد مصرفی خانوارها است، اندازهگیری میشود و ۰ تا ۵ درصد معمولاً نرخ تورم مطلوب در یک اقتصاد سالم به حساب میآید. بااینحال، طبق تعریف کلاسیک فلیپ کاگان، وقتی نرخ تورم ماهانه از ۵۰ درصد بگذرد، ابرتورم رخ میدهد؛ پدیدهای که موجب افزایش افسارگسیختۀ قیمتها میشود و در مدتزمانی کوتاه ارزش پول ملی را نابود میکند. در چنین شرایطی، مردم به استفاده از ارزهای خارجی یا حتی روشهای دیگر مبادله روی میآورند.
برخی از معروفترین نمونههای ابرتورم در جهان عبارتاند از:
- آلمان وایمار (۱۹۲۳): ناتوانی جمهوری وایمار آلمان در پرداخت غرامتهای جنگ جهانی اول به متفقین، حملۀ فرانسه و بلژیک به منطقۀ رور در این کشور و چاپ بیرویۀ پول، باعث ابرتورم شد. نرخ تورم ماهانۀ آلمان در اکتبر ۱۹۲۳ به ۲۹,۵۰۰ درصد رسید و قیمت یک قرص نان که در ژانویۀ همان سال برابر با ۲۵۰ مارک بود، در ماه نوامبر به ۲۰۰ میلیارد مارک افزایش پیدا کرد. علاوهبر این، ارزش پول ملی آنقدر سقوط کرده بود که هر دلار آمریکا معادل ۴.۲۱ تریلیون مارک بود.
- زیمبابوه (۲۰۰۸): ابرتورم زیمبابوه تحت تاثیر عواملی مانند افت شدید صنعت کشاورزی بهخاطر اصلاحات ارضی، هزینههای جنگ کنگو و اعمال تحریمهای اقتصادی از سمت اروپا و آمریکا رخ داد. در نوامبر ۲۰۰۸، زیمبابوه نرخ تورم ماهانۀ ۷۹.۶ میلیارد درصدی را ثبت کرد و نرخ تورم سالانۀ آن به ۸۹.۷ سکستیلیون رسید. این ابرتورم پیامدهایی مثل قطعی مکرر آب و برق، صفهای طولانی در پمپ بنزین و کمبود شدید مواد غذایی را بهدنبال داشت.
- ونزوئلا (۲۰۱۸): ونزوئلا جدیدترین نمونۀ ابرتورم به شمار میرود. عوامل مختلف شامل وابستگی بیش از حد به نفت، چاپ پول بدون پشتوانه برای تامین کسری بودجه و بحران سیاسی، ونزوئلا را به سمت ابرتورم سوق دادند. ابرتورم ونزوئلا از اواخر سال ۲۰۱۶ شروع شد و با ثبت نرخ تورم سالانۀ ۱۳۰,۰۶۰ درصدی در سال ۲۰۱۸ به اوج رسید. حتی براساس گزارش مجلس ملی ونزوئلا که تحت کنترل اپوزیسیون بود، نرخ تورم سالانه در همین سال تا ۱,۳۰۰,۰۰۰ درصد افزایش پیدا کرده بود.
سرمایهگذاری روی طلا با وال گلد؛ سپری در برابر تورم
طلا همیشه بهعنوان یک دارایی ارزشمند و مطمئن شناخته شده و مقایسه بازدهی پس انداز پول یا طلا در ایران هم نشان میدهد که در شرایط اقتصادی فعلی کشور، طلا گزینهای قابلاتکا برای سرمایهگذاری و حفظ ارزش است؛ بهخصوص طلای آبشده که مزایایی مثل حذف اجرت و نقدشوندگی راحت دارد. وال گلد بستری امن را برای خرید و فروش طلای آبشده فراهم کرده است و در آن میتوانید از خدمات زیر برخوردار شوید:
- سرمایهگذاری با حداقل پول: حتی ۵۰ هزار تومان هم کافی است تا سرمایهگذاری روی طلا را در وال گلد شروع کنید.
- حذف اجرت: در وال گلد دیگر خبری از هزینههای اضافی مانند اجرت طلا و مالیات نیست؛ آنچه پرداخت میکنید، پول خود طلا است.
- نقدشوندگی آنی: میتوانید طلای خود را در هر ساعت از شبانهروز و هفت روز هفته (حتی ایام تعطیل) بفروشید. پساز فروش، مبلغ بهصورت آنی به کیف پولتان واریز میشود.
- تحویل فیزیکی: امکان دریافت فیزیکی طلا از طریق شعبۀ حضوری وال گلد هم وجود دارد؛ تنها باید وزن داراییتان بیشتر از ۱ گرم باشد و درخواست خود را ثبت کنید.
- مجوز قانونی: وال گلد دارای مجوزهای رسمی مانند نماد اعتماد الکترونیکی و مجوز اتحادیۀ کسبوکارهای مجازی است و با نگهداری طلای کاربران در خزانۀ بانک کارگشایی (زیرمجموعۀ بانک ملی)، امنیت آنها را تضمین میکند.
- پشتوانۀ فنی و امنیتی: والکس، صرافی شناختهشدۀ ارز دیجیتال با سالها سابقه در این حوزه، تامینکنندۀ زیرساخت فنی و امنیتی وال گلد است.
تفاوت پول فیات با ارز دیجیتال و پول کالایی
تفاوتهای اصلی پول فیات، ارز دیجیتال و پول کالایی را در ادامه مشاهده کنید:
| نوع ارز/دارایی | نوع پشتوانه | کنترل | محدودیت عرضه | ریسک تورم |
|---|---|---|---|---|
| فیات | قدرت دولت و اعتماد عمومی (بدون پشتوانۀ فیزیکی) | متمرکز (توسط دولت و بانک مرکزی) | نامحدود (عرضه توسط بانک مرکزی) | نسبتا بالاً (در صورت چاپ پول بدون پشتوانه) |
| پول کالایی (طلا) | دارایی ملموس و ارزشمند (مثل طلا و نقره) | فیزیکی | وابسته به منابع طبیعی و ظرفیت استخراج | پایینتر (بهخاطر محدودیت عرضه و ارزش ذاتی) |
| ارز دیجیتال (بیتکوین) | فناوری بلاکچین و کمیابی (فاقد پشتوانۀ دولتی یا فیزیکی) | غیرمتمرکز (در شبکههای پخششده و بدون کنترل یک نهاد واحد) | محدود (فقط ۲۱ میلیون بیت کوین در مجموع) | پایین، اما با نوسانات قیمتی شدید |
مزایا و معایب سیستم پول فیات
- انعطافپذیری بانک مرکزی در مدیریت بحرانهای اقتصادی (مثل رکود)
- هزینۀ پایین چاپ اسکناس و ضرب سکه
- تحریک تولید و رشد اقتصادی با ایجاد نقدینگی
- امکان پرداخت و انتقال بهصورت دیجیتال
- پذیرش عمومی در سطح بینالمللی
- ریسک تورم و سقوط ارزش پول ملی در طول زمان
- نداشتن ارزش ذاتی (وابسته به دولت صادرکننده)
- تاثیر سوء مدیریت روی کاهش ارزش پول و قدرت خرید
آیندۀ پول فیات: ظهور ارزهای دیجیتال بانک مرکزی (CBDC)
با گسترش ارزهای دیجیتال، دولتها در تلاش هستند تا حاکمیت پولی خود را در رقابت با آنها حفظ کنند و با فناوریهای روز هماهنگ شود. در این راستا هم برای توسعۀ ارز دیجیتال بانک مرکزی (Central Bank Digital Currency یا بهاختصار CBDC) قدم برداشتهاند. ارز دیجیتال بانک مرکزی در واقع نسخۀ دیجیتال پول رسمی یک کشور است که برخلاف بقیۀ ارزهای دیجیتال، تحت کنترل مستقیم بانک مرکزی قرار دارد.
به گزارش Forbes، دستکم ۱۳۴ کشور که ۹۸ درصد از اقتصاد کل دنیا را تشکیل میدهند، مشغول تحقیق و توسعه دربارۀ ارز دیجیتال بانک مرکزی هستند. حتی برخی از کشورها از جمله نیجریه و باهاما بهصورت رسمی ارز دیجیتال خود را عرضه کردهاند. هرچند جایگزینی کامل پول فیات در آیندۀ نزدیک دور از انتظار است، ولی پیشبینی میشود در سالهای آینده پول فیات دیجیتالی هم بهطور گسترده در دسترس قرار بگیرد. فرض کنید در کنار دلار سنتی، میتوانید دلار دیجیتالی را داشته باشید که خود بانک مرکزی دولت آمریکا مستقیماً صادر میکند.
جمعبندی
پول فیات بهدلیل نداشتن پشتوانۀ فیزیکی و وابستگی به سیاستهای پولی بانک مرکزی، ریسک تورم را دارد. حتی در صورت سوء مدیریت و بروز بحرانهای سیاسی و اقتصادی، ممکن است ابرتورم رخ بدهد که در نهایت منجر به سقوط ارزش پول ملی میشود. باهمینحال، پول فیات فرصتهایی مانند مدیریت آزادانهتر بحرانهای اقتصادی، تولید کمهزینه و امکان تحریک رشد اقتصادی را هم در اختیار دولتها قرار میدهد. با تحولی که ارز دیجیتال در نظام سنتی پول ایجاد کرده، پول فیات هم در حال ورود به مرحلۀ جدید است و خیلی از دولتها در نظر دارند نسخۀ دیجیتال پول ملی خود را تحت عنوان ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) عرضه کنند.
سوالات متداول
بله. ریال ایران هم مثل بقیۀ پولهای فیات از جمله دلار و یورو، پشتوانۀ فیزیکی مثل طلا ندارد و ارزش آن وابسته به اعتبار و قدرت دولت صادرکننده است.
خیر. از شوک نیکسون در سال ۱۹۷۱ و لغو امکان تبدیل دلار به طلا، دلار آمریکا به پول فیات تبدیل شد؛ یعنی ارزش دلار نه به یک دارایی فیزیکی و ملموس، بلکه به دولت صادرکنندۀ آن بستگی دارد.
در صورت سقوط دولت، ارزش پول فیات بهشدت کاهش پیدا میکند یا حتی بستهبه شرایط، ممکن است ارزش خود را از دست بدهد. البته میزان تورم و کاهش ارزش پول بستگی به شرایط هر کشور دارد.
